Trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, xây dựng Chính phủ số và hoàn thiện thể chế kinh tế số, việc sửa đổi, bổ sung Luật Công chứng là yêu cầu khách quan nhằm thích ứng với những thay đổi căn bản về phương thức cung cấp dịch vụ công, quản trị dữ liệu và bảo đảm an toàn pháp lý cho các giao dịch dân sự. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng do Bộ Tư pháp chủ trì xây dựng được đặt trong bối cảnh mới, gắn với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu liên thông dữ liệu quốc gia và sự phát triển nhanh chóng của giao dịch điện tử trong đời sống kinh tế - xã hội.
Từ góc nhìn của công tác pháp chế trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, dự thảo Luật không chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh tổ chức và hoạt động công chứng theo mô hình quản lý mới, mà còn mang ý nghĩa sâu rộng hơn trong việc từng bước hình thành hành lang pháp lý cho công chứng điện tử, hồ sơ điện tử và cơ sở dữ liệu công chứng. Đây là những cấu phần nền tảng của hạ tầng pháp lý số, có vai trò trực tiếp trong việc hiện thực hóa chủ trương chuyển đổi số dịch vụ công, lấy dữ liệu làm trung tâm và giảm phụ thuộc vào giấy tờ truyền thống.
Dự thảo Luật thể hiện rõ định hướng đổi mới phương thức quản lý nhà nước theo hướng hiện đại, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với ứng dụng công nghệ thông tin, đồng thời tiệm cận các chuẩn mực tiên tiến về cung cấp dịch vụ công. Việc cho phép khai thác dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, từng bước thay thế giấy tờ trong hồ sơ công chứng, mở rộng hình thức tiếp nhận hồ sơ trực tuyến đã cho thấy vai trò ngày càng trung tâm của hồ sơ điện tử trong hoạt động công chứng. Những nội dung này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động công chứng, mà còn tạo thuận lợi thiết thực cho người dân, doanh nghiệp trong tiếp cận dịch vụ công.
Một nội dung quan trọng của dự thảo là cách tiếp cận đối với các giao dịch phải công chứng. Việc xác định giao dịch phải công chứng theo quy định của các luật chuyên ngành, thay vì liệt kê cứng trong Luật Công chứng, tạo điều kiện để hệ thống pháp luật vận hành linh hoạt, đồng bộ và dễ cập nhật trong môi trường số. Trên nền tảng đó, hồ sơ điện tử và dữ liệu số có điều kiện phát huy vai trò hỗ trợ minh bạch hóa thông tin, giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng tra cứu, xác định nghĩa vụ pháp lý của mình khi tham gia giao dịch.
Đáng chú ý, dự thảo Luật đã mở ra không gian pháp lý quan trọng cho việc hình thành và sử dụng hồ sơ công chứng điện tử. Việc thừa nhận giá trị pháp lý của các thành phần điện tử trong quy trình công chứng cho thấy xu hướng chuyển dịch từ hồ sơ giấy sang hồ sơ số là tất yếu và phù hợp với sự phát triển của pháp luật về giao dịch điện tử. Trong bối cảnh công chứng là hoạt động mang tính phòng ngừa tranh chấp và bảo đảm an toàn pháp lý cao, hồ sơ công chứng điện tử không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là công cụ quan trọng để nâng cao tính toàn vẹn, khả năng truy xuất và độ tin cậy của thông tin pháp lý.
Việc hoàn thiện khung pháp lý cho hồ sơ công chứng điện tử còn gắn chặt với yêu cầu lưu trữ, khai thác và sử dụng dữ liệu lâu dài. Hồ sơ điện tử, khi được quản lý theo các chuẩn mực thống nhất, sẽ giúp giảm chi phí xã hội, tăng hiệu quả quản lý nhà nước và tạo tiền đề cho việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan trong hệ thống tư pháp và hành chính. Đây là yếu tố có ý nghĩa đặc biệt trong tiến trình xây dựng Chính phủ số và nền hành chính phục vụ.
Song song với đó, dự thảo Luật đã định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu công chứng như một thành tố quan trọng của hạ tầng dữ liệu quốc gia. Việc hình thành cơ sở dữ liệu công chứng thống nhất, được cập nhật thường xuyên và kết nối với các cơ sở dữ liệu khác sẽ tạo điều kiện để hồ sơ công chứng điện tử được quản trị một cách khoa học, bảo đảm tính chính xác, kịp thời và an toàn thông tin. Từ góc độ pháp chế khoa học và công nghệ, đây là bước đi cần thiết để chuyển từ quản lý hồ sơ phân tán sang quản trị dữ liệu tập trung, hiện đại.
Trong tổ chức và hoạt động công chứng, dự thảo Luật tiếp tục thúc đẩy phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của địa phương, đồng thời tạo điều kiện cho các tổ chức hành nghề công chứng thích ứng với môi trường số. Trong bối cảnh đó, hồ sơ điện tử không chỉ hỗ trợ hoạt động chuyên môn của công chứng viên mà còn góp phần bảo đảm tính liên tục, minh bạch và thống nhất của hoạt động công chứng trên phạm vi cả nước.
Có thể khẳng định, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng là bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế, đặc biệt là thể chế phục vụ chuyển đổi số và phát triển khoa học, công nghệ. Việc nhấn mạnh vai trò của hồ sơ điện tử, cơ sở dữ liệu công chứng và khai thác dữ liệu thay thế giấy tờ không chỉ đáp ứng yêu cầu trước mắt, mà còn tạo nền tảng pháp lý lâu dài cho sự phát triển của công chứng điện tử.
Từ góc nhìn của pháp chế khoa học và công nghệ, việc hoàn thiện khung pháp lý cho hồ sơ công chứng điện tử và quản trị dữ liệu công chứng không chỉ là một nội dung kỹ thuật trong sửa đổi Luật, mà là điều kiện tiên quyết để Luật Công chứng thực sự phát huy hiệu quả trong kỷ nguyên số, góp phần bảo đảm an toàn pháp lý cho giao dịch, nâng cao chất lượng dịch vụ công và thúc đẩy tiến trình chuyển đổi số quốc gia./.