Chính sách, pháp luật

Một số vấn đề bất cập trong các quy định về tạp chí khoa học tại Luật Báo chí năm 2016

16/11/2023 15:18 CH

  Khoản 2 Điều 14 Luật Báo chí 2016 quy định đối tượng được thành lập tạp chí khoa học bao gồm: “Cơ sở giáo dục đại học theo quy định của Luật giáo dục đại học; tổ chức nghiên cứu khoa học, tổ chức nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ được tổ chức dưới hình thức viện hàn lâm, viện theo quy định của Luật khoa học và công nghệ; bệnh viện cấp tỉnh hoặc tương đương trở lên được thành lập tạp chí khoa học.

Hiện nay, cơ quan quản lý đã cấp phép cho tổng cộng 318 tạp chí khoa học theo quy định trên. Tuy nhiên, một số tạp chí trong số này hoạt động sai tôn chỉ, mục đích, hoạt động như những cơ quan báo/tạp chí thông tin thông thường, có rất ít hoặc không có tính khoa học. Một số tạp chí khoa học còn cử nhà báo, phóng viên tác nghiệp vượt quá thẩm quyền/lạm quyền, thậm chí có trường hợp tác nghiệp như cơ quan điều tra; còn tồn tại tình trạng đội ngũ phóng viên non kém về đạo đức, nghiệp vụ gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân khi đến phỏng vấn, tìm hiểu, xác minh thông tin xa rời tính chất của tạp chí khoa học là thông tin chuyên sâu, chuyên ngành, công bố/đăng tải các nghiên cứu khoa học, thông tin về hoạt động khoa học chuyên ngành.
Hoạt động của một số tạp chí khoa học và nhà báo, phóng viên trực thuộc nêu trên đã ảnh hưởng đến uy tín, hình ảnh của các cơ quan tạp chí khoa học đúng nghĩa nói riêng và các cơ quan báo chí, đội ngũ nhà báo, phóng viên hoạt động đúng pháp luật; gây bức xúc trong dư luận xã hội; ảnh hưởng đến hoạt động hợp pháp của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp.
Nguyên nhân của vấn đề bất cập nêu trên là:
Hầu hết các trường hợp vi phạm trong thời gian qua đều đến từ các tạp chí khoa học có cơ quan chủ quản là các viện nghiên cứu hoạt động khoa học, công nghệ không phải đơn vị sự nghiệp công, như một số viện hoạt động khoa học, công nghệ thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam (VUSTA). Quy trình, điều kiện thành lập các viện này theo quy định tại Luật Khoa học và công nghệ còn tương đối đơn giản, không có giới hạn số lượng viện được thành lập đối với mỗi Hội. Vì thế, mọi hội đều có thể thành lập số lượng viện không hạn chế, và mỗi viện lại có thể phát hành một tạp chí khoa học theo khoản 2 Điều 14 Luật Báo chí, dẫn đến sự tràn lan trong việc xuất bản tạp chí khoa học.
 Do hiện nay quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ giữa cơ quan chủ quản là viện, hội và tạp chí trực thuộc còn lỏng lẻo, thiếu cụ thể dẫn đến tình trạng ở một số nơi đã phát sinh mâu thuẫn sâu sắc, điển hình là Viện Hỗ trợ pháp lý và bảo vệ môi trường với Tạp chí Doanh nhân và Pháp lý (Viện can thiệp sâu vào hoạt động  của tạp chí và hoạt động báo chí không phép; tạp chí thì hoạt động sai tôn chỉ, mục đích; sau cuộc thanh tra năm 2022, cả Viện và Tạp chí đều bị xử phạt vi phạm hành chính, Bộ TT&TT đã thu hồi giấy phép do các sai phạm nêu trên của cả Tạp chí và cơ quan chủ quản, đồng thời theo văn bản đề nghị của chính Tổng biên tập Tạp chí này).
Hơn nữa, luật pháp quy định, hội là tổ chức tự nguyện của công dân, tổ chức Việt Nam cùng ngành nghề, cùng sở thích, cùng giới, có chung mục đích tập hợp, đoàn kết hội viên, hoạt động thường xuyên, không vụ lợi nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của hội, hội viên, của cộng đồng. Điều này dẫn đến hội có thể  được vận hành, chi phối bởi các tổ chức và cá nhân là thành viên có tiềm lực, thậm chí là cả các tổ chức có yếu tố nước ngoài.
Mặt khác, quy định về đối tượng được xét cấp thẻ nhà báo, mở văn phòng đại diện của cơ quan báo chí tại địa phương không loại trừ đối với các tạp chí khoa học. Với tính chất là tạp chí khoa học, nhiệm vụ chính là công bố/đăng tải các nghiên cứu khoa học, thông tin về hoạt động khoa học chuyên ngành nên hoạt động tác nghiệp báo chí hầu như không có, việc mở văn phòng đại diện tại các địa phương là không cần thiết.
Đứng trước những vấn đề bất cập nêu trên, các cấp có thẩm quyền đã có chỉ đạo Bộ Thông tin và Truyền thông có biện pháp chấm dứt tình trạng vi phạm pháp luật của các tạp chí, nghiên cứu hoàn thiện các quy định pháp luật nhằm quản lý chặt chẽ, không để hình thành cơ quan báo chí tư nhân. Ban Tuyên giáo Trung ương có Kế hoạch số 156-KH/BTGTW ngày 14/6/2022 của về tăng cường công tác chỉ đạo, quản lý, chấn chỉnh hoạt động báo, tạp chí, trang thông tin điện tử, mạng xã hội trong giai đoạn hiện nay, với mục tiêu “kiên quyết, kịp thời chấn chỉnh xử lý những hành vi vi phạm, nhất là tình trạng xa rời tôn chỉ, mục đích và biểu hiện “thương mại hoá”, “tư nhân hoá” báo chí”.

Nguyễn Thị Thu Thảo - Vụ Pháp chế